Gedragsverandering speelt een belangrijke rol in de tandheelkunde aangezien de mondgezondheid sterk afhankelijk is van de dagelijkse mondhygiënepraktijken van de patiënt. Het verbeteren van gewoonten zoals regelmatig poetsen, het gebruik van ragers en het aanpassen van voedingsgewoonten kan parodontale aandoeningen helpen voorkomen en beheersen. Maar gedrag veranderen is nog niet zo makkelijk. Dentista vroeg Duwtje – een bureau dat gespecialiseerd is in gedragsverandering – om eens mee te kijken binnen de tandheelkunde.
Hoe komt het toch dat patiënten in de behandelka-mer braaf knikken bij je advies en dat je bij de volgende controle ziet dat er van die goede voornemens weinig terecht is gekomen? Aan het begin van elk nieuw jaar doen we het weer: 80% van de mensen maakt goede voornemens. Slechts 8% maakt de goe-de voornemens waar!
Aan welke knoppen moet je draaien om wél gedrags-verandering te bereiken? Gedrag begrijpen en beïnvloeden doen wij aan de hand van het Duwtje gedragsmodel, ontwikkeld op basis van wetenschap en effectief bevonden in de praktijk. Het gedragsmodel bestaat uit vier knoppen:
- Gemak: Denk aan: hoe sterk is de gewoonte om het gebit te onderhouden?
- Weerstand: Denk aan: is men sceptisch over het nut van rageren?
- Normen: Denk aan: wat doen anderen in het gezin?
- Motivatie: Denk aan: op welke motivatie speelt dentalcoach.nl in?
In dit artikel zoomen we in op de knop gemak en motivatie en delen we vier gedragstechnieken om in de praktijk toe te passen.
Gemak wordt chronisch overschat
The principle of least effort is een theorie die ook voor menselijk gedrag heel logisch is: we kiezen de weg van de minste weerstand. Gemak gaat over de vraag: zijn mensen in staat het gewenste gedrag te vertonen? Natuurlijk fysiek, iemand met Parkinson heeft meer moeite om zijn gebit te onderhouden bijvoorbeeld. Maar ook mentaal: kunnen mensen de informatie die de tandarts in de stoel geeft wel verwerken? Weten ze vervolgens in de winkel wat ze uit het grote aanbod moeten kiezen? Choice overload is bij-voorbeeld veel onderzocht en zorgt er vaak voor dat we verlammen en dan maar geen keuze maken.
Gedragstechniek implementatie intentie
Vaak gehoorde redenen om het gebit niet (extra) te onderhouden zijn: vergeten of druk met andere dingen. Een gedragstechniek die hier heel goed bij in te zetten is, en die mogelijk al onbewust toegepast wordt, is de implementatie intentie. Dit is een ‘als… dan’ instructie die ervoor zorgt dat we minder breincapaciteit nodig hebben om onszelf te herinneren aan bepaald gedrag. Een implementatie intentie is vooral goed om in te zetten als de kans op vergeten of terugvallen in oude gewoontes groot is. Heb jij wel eens bewust stilgestaan bij alle handelingen die je uitvoert gedurende je ochtend- of avondritueel? Waarschijnlijk niet. Dit gaat grotendeels op de automatische piloot. Gewoontes zorgen ervoor dat ons leven een stukje makkelijker en soepeler verloopt. We hebben nu eenmaal niet de breincapaciteit om bij alles wat we doen uitgebreide analyses te maken.
Gewoontes ontstaan door herhaling. Hoe vaker je iets doet, hoe sterker en efficiënter de connecties in je brein worden. Tandenpoetsen is daar een goed voorbeeld van. Van jongs af aan is je geleerd om twee keer per dag je tanden te poetsen en inmiddels weet je niet beter. Hiervoor heb je al een ‘Als ik naar bed ga of uit bed kom, dan poets ik mijn tanden’. In je brein is hiervoor al een automatisch pad ingesleten.
Gedragstechniek habit stacking
Om naast tandenpoetsen ook te gaan rageren en spoelen, is een nieuwe gewoonte om aan te leren. Habit stacking is een variant op de ‘als… dan’ in-structie van de implementatie intentie, specifiek gericht op het koppelen van een huidige gewoonte aan een nieuwe gewoonte: ‘Voordat dat ik ‘s ochtends mijn tanden ga poetsen, dan rager ik eerst mijn gebit.’ Het helpt nog extra als je je daarbij inbeeldt hoe dat gedrag eruitziet, dus dat je bijvoorbeeld voor je ziet welke kleur rager je gebruikt en waar je die hebt liggen in je badkamer (direct naast je tandenborstel).
Gedragstechniek temptation coupling
Adviezen van de tandarts zijn helaas niet altijd leuk om uit te voeren. Het is al slim om eerst te rageren en daarna te poetsen, ‘dan heb je het vervelende taakje gehad’. Kunnen we mogelijk nog meer verleiden? De gedragstechniek temptation coupling is een variant van habit stacking, gericht op verleidingen. Via deze techniek koppel je een minder aantrekkelijke activiteit aan iets leuks wat je al doet, zoals het luisteren van een podcast of het doen van make-up. In een onderzoek zorgden snacks, muziek en kleurrijke markers voor meer doorzettingsvermogen bij middelbare scholieren wanneer de verleidingen werden aangeboden tijdens het oplossen van moeilijke rekensommen. Temptation coupling maakt het mak-kelijker om actie te ondernemen op juist dié gewoontes die nu wat minder prettig zijn, maar op de lange termijn positieve effecten geven.
Motivatie: missen als kiespijn
Motivatie is het woord waar mensen vaak het eerst aan denken als we het hebben over gedragsverandering, en terecht, want het is een sterke motor achter ons gedrag. We onderscheiden twee soorten motivatie: intrinsiek en extrinsiek. Word je gemotiveerd door intrinsieke kenmerken van de taak (wat is het toch leuk om tanden te poetsen) of juist door het voorkomen van straf (van de tandarts) of het krijgen van een beloning (in de Dental Coach app)? De Dental Coach app is een voorbeeld van extrinsieke motivatie. Dit kan een manier zijn om nieuw gedrag te starten, maar vaak is daarbij de uitdaging dat je mensen dan eerst nog moet motiveren de app te downloaden en te gebruiken. Vervolgens moet de app zo leuk zijn dat mensen dit dagelijks erbij pakken. Dit is een uitdaging op zich, zeker bij gewoontes waar je zo min mogelijk tijd aan wil besteden zoals het onderhouden van je gebit. Wat kan mensen dan wel intrinsiek motiveren om hun gebit goed te onderhouden?
Gedragstechniek: verliesframing
Een sterke motivator is het vermijden van pijn en de uitdrukking is niet voor niets dat we ‘iets kunnen missen als kiespijn’. Het blijkt zelfs dat de pijn die we voelen bij verlies groter is dan het plezier dat we ervaren bij dezelfde winst. Dit noemen we in de psychologie verliesaversie: we komen sneller in actie en steken meer energie in het behalen van ons doel als we horen wat we kunnen verliezen of mislopen.
Hoe werkt verliesframing in de praktijk? Een voorbeeld hiervan is zelfonderzoek door vrouwen om borstkanker op tijd te signaleren. Best spannend natuurlijk, want er is een kans dat je een knobbeltje ontdekt. In het onderzoek werden een verlies- en een winstframe vergeleken:
‘You can lose several potential health benefits by failing to spend only 5 minutes each month doing BSE (breast self-examination). Don’t fail to take advantage of this opportunity.’
‘You can gain several potential health benefits by spending only 5 minutes each month doing BSE (breast self-exami-nation). Take advantage of this opportunity.’
De boodschap geformuleerd in termen van verlies zorgde ervoor dat de vrouwen een positievere attitude hadden ten opzichte van het zelfonderzoek, een hogere intentie én ze rapporteerden vier maanden later meer zelfonderzoek. Dit effect was niet te verklaren door andere factoren, zoals meer angst of het beter onthouden van de verliesboodschap.
Bij het onderhoud van je gebit heb je ook flink wat te verliezen. Hoe fijn is het dat je gewoon op een appel kunt bijten en je tanden een gezonde kleur hebben? Of sterker nog: dat je je eigen gebit nog hebt.
Liza Luesink, samen met Joyce Croonen oprichter van Duwtje. Meer weten over gedragsverandering? Duwtje kan je helpen! Bestel het Duwtje boek of doe mee aan de gloednieuwe e-learning!
www.duwtje.com