Met twee experts – Dagmar Else Slot en Fridus van der Weijden – kijken we naar een product dat dagelijks door miljarden mensen wereldwijd wordt gebruikt; tandpasta. Welke ingrediënten bevat het, welke aanbevelingen kun je als professional hierover geven en waar moet je aan denken als iemand een droge of gevoelige mond heeft?
Tandpasta gaat ver terug in de tijd. De Egyptenaren gebruikten al een tandpoeder, gemaakt van allerlei ingrediënten zoals mirre, bloemen, zout en eierschalen. Ze voegden er water aan toe en poetste zo hun tanden. Later deed men daar glycerine en zeep bij wat het tot een tandpasta maakte. Begin negentiende eeuw werd daar ook fluoride aan toegevoegd. De eerste tube tandpasta kwam in 1892 op de markt, waar-na er nog vele aanpassingen volgde.
Wat bracht jullie bij tandpasta?
Fridus: “Dat gaat ver terug tot mijn studietijd waar een van mijn docenten onderzoek deed naar in welke mate gebitselementen slijten als je een leven lang tandpasta gebruikt. Later ben ik in het adviescollege van het Ivoren Kruis terechtgekomen waar we uitgebreide discussies hadden over de samenstelling van tandpasta. Onder andere over hoeveel fluoride erin moest zitten.
Op een bepaald moment deden we op ACTA onderzoek naar het gebruik van tandpasta bij poetsen. We kwamen erachter dat het wel of niet gebruiken van tandpasta bij poetsen niet uitmaakt waar het gaat om de directe plaqueverwijdering.
Mijn echte interesse ontstond toen ik als expert be-trokken raakte bij een rechtszaak waar het ging over verschillende tandenborstels. De vraag kwam naar voren of in vergelijkend onderzoek er ook tandpasta gebruikt moet worden, Ik zei – met het onderzoek dat ik net noemde in mijn achterhoofd – dat je net zo goed zonder tandpasta kon poetsen, waarop de rechter zei: ‘this is bullshit I’m not gonna listen to you anymore’. Dat was het moment dat ik mij er echt in ging verdiepen.”
Dagmar: “Ik ben ooit voor een masterscriptie bij ACTA terechtgekomen in de onderzoeksgroep van Fridus van der Weijden. Later ben ik daar gaan werken. We doen er onderzoek en richten ons op zelfzorgproducten voor mondhygiëne. Producten die patiënten thuis gebruiken om hun mond te verzorgen. Daarvoor hebben we als mondzorgprofessionals – mondhygiënisten, tandartsen, preventieassistenten – heel veel nuttige adviezen. Echter, we weten nog lang niet alles. En op basis van hele kleine vragen die we vanuit onze patiënten en collega’s krijgen zoeken we zaken verder uit om op die manier optimale mondzorgadviezen te kunnen geven.”
Wat is de belangrijkste reden om tandpasta te gebruiken?
Fridus: “Voor de patiënt zelf is dat denk ik een fris en schoon gevoel en een manier om de tanden wit te houden. Bijkomend voordeel is dat wanneer er fluoride in zit het ook beschermend werkt tegen cariës. In de jaren 50 deed men al actief onderzoek naar fluoride. Nadat dat de American Dental Association met een ‘seal of acceptance’ bekrachtigde dat het je gebit beschermt, zit het sinds die tijd in verreweg de meeste tandpasta’s.”
Dagmar: “Wat je ook ziet is dat de World Health Organisation (WHO) zegt dat tandpasta een fluoride-product is waar iedere wereldburger recht op heeft om te gebruiken.”
Wat vinden jullie als professional belangrijk aan het gebruik?
Fridus: “Een van de redenen om tandpasta te gebruiken is dat het een prettig gevoel geeft. Er is ooit een keer onderzoek gedaan waarin een groep met, en een groep zonder tandpasta poetste. Een groot deel van de groep die zonder tandpasta poetste hield er halverwege mee op. Slecht een heel klein deel vond poetsen zonder tandpasta prettig. Het laat zien dat tandpasta stimuleert om je gebit te poetsen. Het heeft daarnaast ook een aantal voordelen die therapeutisch zijn zoals tegen cariës, maar ook tandhalsgevoeligheid en een droge mond, omdat er bevochtigers in zitten.”
In de meeste landen is het de standaard om twee keer te poetsen, in sommige drie keer. Waarom is het belangrijk om dit meerdere keren per dag te doen?
Dagmar: “Poetsen is gewoontegedrag. Je wilt ook dat het onderdeel wordt van de dagelijkse bezigheden van iemand. Het universele advies is; twee keer per dag twee minuten poetsen. Dat zegt de WHO, het Ivoren Kruis en alle mondzorgprofessionals.
Wat we willen is dat mensen minstens twee keer per dag gestructureerd hun mond reinigen.”
Fridus: “Twee keer per dag poetsen is belangrijk om te zorgen dat je in ieder geval twee fluoridemomenten hebt. Omdat niemand zijn gebit echt 100 procent schoonmaakt en er altijd nog wat plaque achterblijft, blijft het risico op tandbederf je hele leven bestaan. Als je twee keer per dag fluoride aanbrengt geeft dat extra bescherming.” Per cultuur en land is het anders, maar wat beveel je aan: voor of na het ontbijt poetsen?
Dagmar: “Voor beide valt wat te zeggen. Als je voor het ontbijt poetst, dan heb je na het ontbijt niet de TANDPASTA optimale hoeveelheid fluoride meer omdat je hebt ontbeten. Als je na het ontbijt poetst dan moet je eigenlijk de zuurstoot van je ontbijt afwachten. Dat moet je maar net kunnen inpassen in je dagelijkse routine.”
Fridus: “Het is ook zo dat wanneer je voor je ontbijt poetst het eten niet meer zo lekker smaakt. Dat is een reden om het na je ontbijt te doen. Zeker sinaasappelsap gaat slecht smaken na het gebruik van tandpasta.”
Hoeveel tandpasta moet je gebruiken wanneer je gaat poetsen?
Dagmar: “Daar is altijd discussie over. Voor hele kleine kinderen tot een jaar of twee is dat ongeveer een rijstkorrel. Daarna zeggen we een erwtje ter grootte van ongeveer een centimeter.”
Fridus: “Dat verschilt nogal per land. Als je in Frankrijk woont, en je zegt doe een erwtje op je tandenborstel dan is dat een veel kleiner erwtje dan in de Verenigde Staten. De hoeveelheid verschilt. In Nederland hebben we het daarom heel praktisch gemaakt en zeggen we: doe een centimeter tandpasta op je tandenborstel. Zorg daarbij ook voor de juiste tandpasta voor de juiste leeftijd. Afhankelijk van de leeftijd is de hoeveelheid anders. Als je een tandpasta voor kleine kinderen hebt dan is de concentratie fluoride die erin zit minder dan voor kinderen vanaf vijf jaar of ouder. In Nederland hanteren we een peuter tandpasta tot vijf jaar en daarna het gebruik van een volwassen tandpasta. Maar niet elke land in Europa beschikt over de lage concentratie fluoride tandpasta vandaar de verschillen in adviezen.”
Wat zijn veelvoorkomende ingrediënten? Wat is belangrijk daarbij?
Dagmar: “Tandpasta is een ingewikkeld product. Het maken ervan is niet gemakkelijk. Het moet namelijk lang houdbaar zijn en tegen temperatuurswisselingen kunnen. Daarom bestaat het uit veel componenten. Waar het uiteindelijk om draait is dat er actieve ingrediënten in zitten zoals fluoride, maar ook producten die het vochtig houden, een glad gevoel geven, schuim produceren en soms ook antibacteriële materialen.”
Fridus: “Als aanvulling daarop zitten er ook schurende en polijstende stoffen in tandpasta die helpen je gebit wit te maken en een fris gevoel geven. De bevochtigers of humectans die Dagmar noemde zijn heel belangrijk om de tandpasta soepel en romig te houden. Je ziet het nog wel eens bij een tube die lang in de kast heeft gelegen. De tandpasta is dan heel korrelig geworden. Dat laat zien dat bevochtigers belangrijk zijn.”
Wat is het meest onmisbare ingrediënt in tandpasta?
Fridus: “In tandpasta hoort fluoride te zitten. Dat is het belangrijkste therapeutische onderdeel van tandpasta, maar het moet ook lekker smaken en een goed mondgevoel geven. Dat stimuleert de patiënt om te poetsen.”
Dagmar: “Mensen moeten een tandpasta kiezen die bij ze past qua smaak, maar ook qua schuimmiddel. Wil je bijvoorbeeld veel of weinig schuim. Dat verschilt per patiënt. Men moet zich bewust zijn wat voor hen geschikt is. Primair moet er fluoride in zitten. Dat geldt voor iedereen. Er zijn echter situaties waar andere producten belangrijk zijn. Zoals bij gevoeligheid, droge mond, tandvleesontsteking, of slechte adem. In die gevallen kunnen naast fluoride extra ingrediënten worden toegevoegd aan tandpasta die additioneel effect geven.”
Wat is het effect van fluoride. Hoe werkt het op je tanden?
Fridus: “Het glazuur van een tand die net is doorgebroken is relatief zacht en lost vrij gemakkelijk op. Fluoride helpt – wanneer de tand gedemineraliseerd is – om de remineralisatie sneller op gang te brengen. Op het moment dat fluoride ingebouwd wordt in je glazuur, wordt het ook sterker en lost het ook minder snel op. Daarbij heeft het ook een antibacterieel effect.”
Welke verschillende fluoride samenstellingen worden in tandpasta gebruikt?
Fridus: “Die samenstelling hangt sterk af van de doelstelling van een tandpasta. Daarom heb je verschillende verbindingen zoals aminefluoride en tinfluoride, maar de meest gebruikte zijn natriumfluoride en natriummonofluorfosfaat (smfp). Bijna allemaal zijn ze bedoeld om te remineraliseren. Van tinfluoride weten we dat het ook een antibacterieel effect heeft.”
Welk fluoridegehalte is aanbevolen voor baby’s, kinderen en volwassenen?
Fridus: “Dat verschilt een beetje in de wereld. De American Dental Association geeft aan: tot zes jaar 1.000 ppm, bij baby’s een rijstkorrel en wanneer kinderen ouder worden een erwtgrootte. Daarna kun je concentraties gebruiken van 1.000 tot 1.500 ppm. In Nederland hebben we een peutertandpasta tot vijf jaar waar 500 ppm fluoride in zit. Na die leeftijd kun je de normale tandpasta voor volwassenen gebruiken met 1.000 tot 1.500 ppm.”
Er komen steeds meer tandpasta’s op de markt die geen fluoride bevatten. Deze worden ook door mondzorgprofessionals geadviseerd. Wat vinden jullie daarvan?
Dagmar: “Ik vind dat lastig, omdat ik niet de doelstelling inzie van een fluoride vrije tandpasta. Daarbij vind ik het nog eens extra lastig dat er mondzorgprofessionals zijn die fluoridevrije tandpasta adviseren aan hun patiënten. Volgens mij conflicteert dat met het beroepsprofiel en de beroepscode van bijvoorbeeld de mondhygiënist. Volgens die regels moet je je patiënt namelijk conform het best beschikbare wetenschappelijke bewijs een advies geven. En dat is heel robuust voor fluoride houdende tandpasta. Daarbij is er nog geen reëel alternatief met gedegen bewijs.”
Voor veel mensen is een normale tandpasta prima, maar stel je hebt een droge en gevoelige mond. Wat zou je dan adviseren aan je patiënt?
Dagmar: “Het is belangrijk dat mensen met deze klachten een tandpasta zoeken die bij hen past. Dat kan een tandpasta zijn die minder scherp is, minder schuimend, of een tandpasta waar geen Natrium Lauryl Sulfaat (SLS) in zit. Het is aan de individuele patiënt om uit te zoeken wat het beste bij de eigen mond past en – in samenwerking met de mondzorgprofessional – waar hij of zij het meeste baat bij heeft, zodat de poetsbeurt goed kan worden afgemaakt.”
Fridus: “SLS is eigenlijk een zeep, een detergent. Het helpt om het tandoppervlak schoon te maken, maar geeft ook een schuimend en glad gevoel. Het heeft ook een antibacterieel effect. Maar van SLS is ook bekend dat het de slijmvliezen kan irriteren. Om voor je slijmvliezen een zo goed mogelijke tandpasta te hebben, moet je een mildere variant zoeken. We hebben onderzoek gedaan naar tandpasta’s met en zonder SLS. Als je kijkt naar het effect op plaque en gingivitis komt uit het onderzoek geen verschil. Heb je last van je slijmvliezen dan kun je dus gerust een tandpasta zonder SLS gebruiken.”
Er zijn tandpasta’s die helemaal geen smaak hebben. Bij welke patiëntgroep zou je dat adviseren?
Dagmar: “Uiteindelijk gaat het er natuurlijk om dat je een tandpasta gebruikt die past bij de patiënt. Voor heel veel patiënten is dat een tandpasta die een fris gevoel geeft. Daar helpt onder andere mint bij. Er is echter ook een hele kleine groep die een tandpasta gebruikt waar geen smaak aan zit, omdat ze die smaak niet goed kunnen tolereren. Dat is bijvoorbeeld een groep in de radiotherapie.”
Fridus: “Ik denk dat er inderdaad een plek is voor tandpasta zonder smaak. Maar zoals we eerder bespraken is het belangrijk dat de patiënt gestimuleerd wordt om te poetsen. Een tandpasta vervult daarbij een hele belangrijke rol omdat het een prettig mondgevoel geeft.”
Vragen over aften komen regelmatig langs in de praktijk. Zijn er bepaalde zaken waar we rekening mee kunnen houden als het gaat om advies wat betreft tandpasta?
Dagmar: “Het gaat dan weer over een tandpasta die goed bij de persoon past. Zeker mensen met aften houden niet van scherpe producten. Daar kan een SLS-vrij product ook wel een bijdrage leveren.”
Fridus: “Het is eigenlijk een toevalsbevinding die uit het onderzoek van tandpasta met enzymen naar voren kwam. Patiënten die deze tandpasta gebruikten hadden minder last van aften. In eerste instantie dacht men dat het aan de enzymen lag, maar die tandpasta bevatte ook geen SLS en dat maakte waarschijnlijk het grote verschil waardoor je minder gevoelig bent voor aften. Als je gevoelig bent voor aften kan het dus helpen om een SLS-vrije tandpasta te gebruiken.”
Als laatste wil ik nog toevoegen: Iedereen heeft in zijn opleiding wat tandpasta betreft geleerd ‘zolang er maar fluoride in zit’, maar zoals we besproken hebben, bevat een tandpasta veel meer ingrediënten en is veel complexer dan ‘zolang er maar fluoride in zit’.”
Dagmar Else Slot, mondhygiënist en hoogleraar bij ACTA. Fridus van der Weijden, hoogleraar, onderzoeker bij ACTA en Parodontoloog NVvP en Implantoloog NVOI bij Paro Praktijk Utrecht.