Speeksel is een complexe en veelzijdige vloeistof die een cruciale rol speelt in de mondgezondheid. Met een vergrijzende populatie en daarmee toenemend medicijngebruik groeit het aantal patiënten met speekselgerelateerde klachten. Zo kampt naar schatting 20% van de wereldbevolking met een droge mond. In dit artikel delen prof. dr. Marja Laine en prof. dr. Floris Bikker, experts op het gebied van speeksel, hun kennis en inzichten.
Marja is tandarts en hoogleraar bij de sectie Paro-dontologie bij Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA). Floris is bioloog en ACTA-hoogleraar van de sectie Orale Biochemie. Ze werken al meer dan tien jaar samen om het belang van speeksel voor mondgezondheid beter te integreren in de mondzorg. Met wetenschappelijke inzichten en praktische adviezen helpen ze mondzorgprofessionals droge mondklachten beter te herkennen en effectief te behandelen.
Het belang van speekselgezondheid
We vroegen Marja en Floris waarom juist speeksel hen zo fascineert. “Als mensen denken aan speeksel, zien ze het vaak als gewoon een vloeistof, maar wij weten dat het veel meer is dan dat. De samenstelling en productie van speeksel verschillen per speekselklier, en juist die veelzijdigheid maakt het voor mij zo interessant. In mijn ogen geven we nog niet genoeg aandacht aan speekselgezondheid. Hier kunnen we nog veel in verbeteren, zowel qua diagnostiek als qua impact op de mondgezondheid en het algemene welzijn van patiënten”, vertelt Marja.
Floris deelt deze interesse en bekijkt speeksel vanuit biochemisch perspectief. “Speeksel is een enorm rijke en functionele vloeistof met een belangrijke rol in allerlei processen, zoals smaak, vertering en bescherming van de mond.” Toch is er nog veel onbekend over speekselgerelateerde klachten, met name over de behandeling van een droge mond. “Het frustreerde mij dat zoveel mensen wereldwijd last hebben van een droge mond, en we nog zo weinig weten over dit probleem en de behandeling ervan.” Daarom zet hij zich, samen met Marja en andere collega’s, in om droge mondklachten serieus te nemen en onderzoek te doen wat leidt tot effectieve behandelingen. “Steeds meer klinische experts delen dit inzicht en willen samenwerken om deze problematiek aan te pakken, zowel in Nederland als wereldwijd.”
Oorzaken van een droge mond
Marja: “Wanneer de speekselproductie onvoldoende is, spreekt men van hyposialie. Ervaart iemand een droog gevoel in de mond, dan wordt dit xerostomie genoemd. In de praktijk merk ik dat deze begrippen nog vaak door elkaar worden gehaald. Er is ook veel overlap tussen deze begrippen.” (Het gevoel van) een droge mond kan verschillende oorzaken hebben, variërend van medicijngebruik tot levensstijl. Het is cruciaal dat mondzorgprofessionals deze factoren herkennen en met de patiënt te bespreken. Volgens Marja en Floris zijn dit de voornaamste oor-zaken van een droge mond:
- Stress: Tijdelijke speekselvermindering komt vaak voort uit stress. Chronische stress kan echter leiden tot langdurige speekseltekort.
- Medicijngebruik: Een veelvoorkomende oorzaak van een chronische droge mond zijn de bijwerkingen van medicijngebruik.
- Systemische aandoeningen: Bij het syndroom van Sjögren worden de speekselklieren aangetast, wat leidt tot een verminderde speekselproductie.
- Bestraling hoofd-halsgebied: Bestraling van tumoren in het hoofd-halsgebied kan de speekselklieren beschadigen, waardoor patiënten blijvende droge mondproblemen overhouden.
- Vochtconsumptie en voedingspatroon: Onvoldoende vochtinname of een dieet met veel zout kan een droge mond verergeren.
- Levensstijl en genotsmiddelen: Alcohol, roken en drugs zorgen voor uitdroging en kunnen speekselklachten verergeren.
Tijdige diagnose en behandeling van speekselklachten
Een droge mond kan grote gevolgen hebben voor de mondgezondheid. “Het is belangrijk om goed vast te stellen of een patiënt daadwerkelijk een droge mond heeft”, benadrukt Marja. “Als het gaat om het gevoel van een droge mond, dan is er de xerostomie vragenlijst (Thomson et al. 1999, The Xerostomia Inventory:
a multi-item approach to measuring dry mouth) die bestaat uit 11 vragen met een score van 1 tot 5. Deze vragenlijst geeft een goed beeld van het droge mond gevoel. Daarnaast kun je metingen uitvoeren om zowel de hoeveelheid als de kwaliteit van het speeksel te beoordelen, zowel niet gestimuleerd als gestimuleerd.”
Volgens Marja en Floris kunnen tandartsen hier in de praktijk meer aandacht aan besteden. Marja: “We hebben in Nederland een aantal spreekuren gerelateerd aan speeksel, bijvoorbeeld bij Stichting voor Bijzondere Tandheelkunde (SBT) en ACTA, en zien met grote vreugde dat dit toeneemt, maar we zouden ook graag zien dat tandartsen zelf meer speeksel-onderzoek doen in hun eigen praktijk. Je moet als het ware een andere bril opzetten. Dat kan veel opleveren, omdat vroegtijdige signalering kan helpen bij preventieve mondzorgmaatregelen voor patiënten met een droge mond.”
Floris gaat in op het huidige onderwijs: “In de tandheelkundige opleiding komt er wel theorie voorbij over een droge mond, maar in de masterfase is er nog onvoldoende praktijkoefening en competentieont-wikkeling voor het behandelen van een droge mond. Binnen ACTA zijn we nu heel hard aan het werk om dit te integreren, zodat tandartsen in de toekomst meer speekselonderzoek zullen uitvoeren ten bate van droge mond diagnostiek.”
Hoe herken je speekselklachten?
Marja raadt mondzorgprofessionals aan om actief te vragen naar speekselklachten bij patiënten. “Neem het mee in de anamnese. Vraag eens naar het droge mond gevoel. De xerostomie vragenlijst is zo ingevuld.” Bij bepaalde risicogroepen, zoals patiënten die veel medicatie gebruiken of mensen met auto-immuunziekten, is extra aandacht nodig. “Als je een vermoeden hebt, vraag altijd door”, adviseert ze. Een ander eenvoudig hulpmiddel in de praktijk is de observatie van de mond zelf. Marja: “Plakt de mondspiegel aan de wang of tong? Ligt er speeksel op de mondbodem? Is het verhemelte droog? Heeft de tong veel fissuren? Is de tong geïrriteerd? Dit zijn duidelijke signalen dat er sprake kan zijn van een droge mond.”
Hoe pak je een droge mond aan?
Welke stappen je concreet kunt ondernemen bij een patiënt met een droge mond, hangt logischerwijs samen met de oorzaak van de klacht. Marja geeft een aantal tips hoe mondzorgprofessionals speekselklachten bij hun patiënten kunnen aanpakken:
- Stimuleer speekselproductie: Goed kauwen is een algemeen advies om de speekselklieren te activeren als speekselsecretie nog te stimuleren is.
- Adviseer verschillende smaakstoffen: Adviseer je patiënt een divers eetpatroon, want variatie in smaken kan speekselproductie stimuleren.
- Adviseer voldoende vochtinname: Als de patiënt voldoende drinkt, kan uitdroging voorkomen worden.
- Controleer medicatie: Is de medicatie die de patiënt inneemt nog up-to-date? Bespreek dit met de huisarts of de medisch specialist en kijk of een lagere dosering, een alternatief medicijn of een tijdstip van inname mogelijk is.
- Gebruik speekselvervangende middelen: Voor patiënten die zelf geen speeksel meer kunnen produceren, zijn er verschillende producten op de markt, zoals speekselsprays. Deze bieden verlichting en worden vooral ingezet als palliatieve zorg bij patiënten met ernstige hyposialie. Denk hierbij aan het syndroom van Sjögren en bij bestraling in het hoofd-halsgebied waarbij de schade aan de speekselklieren niet kan worden teruggedraaid.
Daarnaast wijst Marja in het bijzonder op een rela-tief nieuwe behandeloptie voor hyposialie-patiënten: sialendoscopie, een ingreep die door de kaakchirurg kan worden uitgevoerd. “Sialendoscopie van grote speekselklieren wordt gebruikt om chronische obstructieve speekselklieraandoeningen te behandelen die samenhangen met vernauwingen, slijmproppen en speekselstenen. Maar ook patiënten met speekselklierontstekingen en hyposialie kunnen hiermee geholpen worden. Tijdens de behandeling worden de speekselklieren met fysiologisch zout of een combinatie van fysiologisch zout en medicijnen zoals corticosteroïden doorgespoeld.”
Toekomst van speekselonderzoek en behandelingen
Op het gebied van speekselbehandeling zijn er continu ontwikkelingen. “Samen met anderen onderzoeken we of het mogelijk is om de oorzaak van een droge mond te achterhalen door monddroogte en de speekselsamenstelling op verschillende locaties in de mond in kaart te brengen. Dit kan bijdragen aan een effectievere behandeling. Daarnaast bestuderen we of natuurlijke geurstoffen de speekselsecretie bij patiënten met een droge mond kunnen stimuleren.” Daarnaast wordt er onder wetenschappers en clinici gewerkt aan standaardisatie van speekselzorg en diagnostiek, zowel nationaal als internationaal. Floris: “Er is veel animo voor, maar we moeten nog bepalen hoe we dit het beste kunnen implementeren. Naast onderzoek zullen hier ook praktische adviezen uit komen die mondzorgprofessionals helpen om specifiek droge mondklachten aan te pakken.”
Meer bewustwording voor speekselklachten
Floris: “Als ik dan toch even op de stoel van de clinicus mag gaan zitten, weet dat wij bij ACTA je verder kunnen helpen. We organiseren lezingen, geven postacademisch onderwijs en publiceren regelmatig in vakbladen. Op die manier proberen we mondzorg-professionals te bereiken en speekselzorg een grotere rol te geven in de praktijk.”
Door meer bewustwording en samenwerking tussen mondzorgprofessionals kunnen speekselklachten sneller worden herkend en beter worden behandeld. Mondzorgprofessionals die zich verder willen verdiepen in speekselgerelateerde klachten kunnen contact opnemen met ACTA (www.acta.nl).
Prof. dr. Marja Laine
Marja studeerde tandheelkunde aan de Universiteit van Helsinki in Finland. Sinds 1992 is ze werkzaam bij ACTA, waar ze promoveerde bij de sectie Orale Microbiologie. In 2010 stapte ze over naar de sectie Parodontologie, waar ze het halitosespreekuur oprichtte voor mensen met mondgeurproblemen. Dit spreekuur werd later uitgebreid met een speekselspreekuur. Haar onderzoek richt zich op halitose, orale vloeistoffen – met name droge mondproblemen – en de etiologie van parodontitis.
Prof. dr. Floris Bikker
Floris is bioloog en ACTA-hoogleraar van de sectie Orale Biochemie. Zijn onderzoek is gericht op het begrijpen van de beschermende rol van speeksel in de mondgezondheid. Verder is hij verbonden aan het speekselspreekuur van ACTA, waar patiënten met xerostomie en speekselgerelateerde klachten worden behandeld.