Het raadsel van de cementscheur

Een cementscheur (cemental tear) is een zeldzame en vaak gemiste oorzaak van gelokaliseerd parodontaal botverlies en diepe pockets. De diagnose is uitdagend en vereist een zorgvuldige klinische en radiografische evaluatie om verwarring met endodontische of parodontale aandoeningen te voorkomen. Aan de hand van twee casussen wordt aangetoond dat tijdige herkenning en regeneratieve parodontale chirurgie kunnen leiden tot succesvol behoud van het betrokken element. De exacte etiologie blijft echter in veel gevallen onduidelijk.

Definitie, etiologie en pathogenese
Een cementscheur is een gedeeltelijke of volledige loslating van het wortelcement ter hoogte van de cement-dentinegrens, of een partiële loslating langs de incrementele lijnen binnen het cement zelf (Watanabe et al., 2012). In de klinische praktijk wordt een cementscheur vaak verkeerd gediagnosticeerd als een verticale wortelfractuur, een endo-parodon-tale laesie of als een mislukte endodontische of parodontale behandeling.
Zelfs voor de ervaren clinicus vormt de diagnose vaak een uitdaging. In een vroeg stadium zijn er meestal geen specifieke klinische symptomen aanwezig. Door voortdurende mechanische irritatie van de losgekomen cementfragmenten ontstaat een chronische laaggradige ontsteking, die geleidelijk leidt tot destructie van de omliggende weefsels. Uiteindelijk kunnen verschijnselen optreden zoals een fistelgang, een geïsoleerde diepe parodontale pocket, purulente exsudatie, occlusale pijn en andere tekenen van parodontale afbraak (Lee et al., 2021).
Tot op heden zijn slechts twee studies gepubliceerd die de prevalentie van cementscheuren radiografisch hebben onderzocht (Güler et al., 2017; Özkan et al., 2020). Daarbij werd een prevalentie van respectievelijk 0,89% en 1,9% gerapporteerd.
De etiologie van cementscheuren is nog steeds niet volledig opgehelderd. Op basis van de huidige literatuur worden twee mechanismen onderscheiden: interne en externe factoren (Watanabe et al., 2012). Interne factoren hebben voornamelijk betrekking op aangeboren eigenschappen en de intrinsieke structurele kwetsbaarheid van het cement. Externe factoren zijn vooral gerelateerd aan herhaalde belasting ten gevolge van occlusaal trauma of aan acute belasting veroorzaakt door dentale traumata.

Zodra een cementscheur ontstaat, veroorzaakt het losgekomen fragment onder functionele belasting een voortdurende mechanische irritatie van de omliggende parodontale weefsels. Dit leidt tot een persisterende laaggradige ontstekingsreactie. Naarmate de ontsteking voortschrijdt, worden de alveolaire botdefecten groter en ontstaan uiteindelijk parodontale pockets of fistelgangen die in verbinding staan met de mondholte. Deze pathologische ruimtes bevorderen plaqueaccumulatie en plaqueretentie, waardoor verdere destructie van parodontale en periapicale weefsels wordt gestimuleerd.
Daarnaast kunnen micro-organismen via blootliggende dentinetubuli, accessorische kanalen of laterale kanalen binnendringen en zo pulpaire ontsteking veroorzaken. Wanneer een cementscheur zich echter uitsluitend in het apicale gebied bevindt zon-der communicatie met de mondholte, blijft de periapicale ontsteking doorgaans steriel, tenzij er sprake is van een primaire wortelkanaalinfectie.
Hoewel de pathogenese nog niet volledig wordt begrepen, wijzen de beschikbare gegevens op verschillende predisponerende factoren, waaronder leeftijd, geslacht, systemische aandoeningen, type element, occlusaal trauma, een voorgeschiedenis van parodontitis en dentale traumata.

Diagnostiek
Radiografische beoordeling is essentieel voor de diagnose, differentiaaldiagnose, behandelplanning en prognose-inschatting van cementscheuren.
Het klassieke radiografische beeld wordt beschreven als een vlok- of schilfervormige radiopake structuur naast het worteloppervlak (Lee et al., 2021). De omliggende radiolucentie weerspiegelt het aanwezige alveolaire botverlies.
Conventionele tweedimensionale röntgenopnamen hebben echter belangrijke beperkingen. Cementscheuren aan de buccale of linguale/palatinale zijde van de wortel kunnen gemakkelijk worden gemist. Het niet herkennen van een cementscheur kan het herstel van de parodontale weefsels ernstig belemmeren.
Een zorgvuldige beoordeling van de radiografische beelden is daarom noodzakelijk om de primaire oorzaak van een parodontale laesie te identificeren. Daarbij dient men te bedenken dat parodontitis doorgaans meerdere elementen betreft en leidt tot gegeneraliseerd botverlies, terwijl cementscheuren meestal geassocieerd zijn met een gelokaliseerde laesie aan een specifiek worteloppervlak.

Behandeling
De belangrijkste doelstellingen van de behandeling van een cementscheur zijn (Liang et al., 2025):

  • Volledige verwijdering van het losgekomen cementfragment
  • Verwijdering van geïnfecteerd weefsel
  • Herstel van de structuur en functie van de aangetaste parodontale weefsels

De keuze van de behandeling hangt af van de:

  • Locatie van het cementfragment
  • Ernst van de parodontale en/of periapicale laesie
  • Wensen van de patiënt

Wanneer sprake is van traumatische occlusie of verhoogde mobiliteit, dient een occlusale correctie te worden uitgevoerd. Subgingivale scaling en rootplaning kunnen effectief zijn wanneer het losgekomen cementfragment volledig toegankelijk is via de parodontale pocket.
Een cementscheur beïnvloedt op zichzelf de vitaliteit van de pulpa doorgaans niet. Daarom is een wortelkanaalbehandeling niet geïndiceerd wanneer de apex niet betrokken is en de pulpa vitaal blijkt bij klinisch onderzoek. Wanneer een cementscheur zich echter in het apicale derde deel van de wortel bevindt, gaat deze vaak gepaard met periapicale laesies. Indien de vitaliteit van het element is aangetast, vormt een endodontische behandeling de eerste stap van het behandeltraject.

Chirurgische behandeling is geïndiceerd wanneer:

  • De cementscheur zich bevindt in het middelste of apicale derde van de wortel
  • Na niet-chirurgische therapie pockets >5 mm persisteren

Een grondige reiniging van het defect is hierbij essentieel. Het betrokken worteloppervlak wordt zorgvuldig gladgemaakt met diamantinstrumenten.

Omdat cementscheuren vaak gepaard gaan met intraossale defecten, dient regeneratieve chirurgie overwogen te worden. De indicatie hiervoor wordt bepaald door de systemische gezondheid van de patiënt, de morfologie van het botdefect (diepte, breedte, defecthoek, aantal botwanden), esthetische factoren en de wensen van de patiënt. Wanneer de prognose van een element slecht of hopeloos is – bijvoorbeeld bij uitgebreide botresorptie of een omvangrijke cementscheur – kan extractie de voorkeur verdienen om verdere destructie van het alveolaire bot te voorkomen.
De volgende twee casussen illustreren de diagnostiek en behandeling van cementscheuren.

Casus 1. De verborgen cementscheur
Een 71-jarige vrouwelijke patiënt werd verwezen voor een parodontaal consult van element 11 (afbeelding 1).
Tijdens een routinecontrole had de verwijzende tandarts een pocket van 9 mm met bloeding aan de buccale zijde van de 11 vastgesteld. Deze pocket persisteerde ondanks een uitgevoerde endodontische behandeling.
De patiënt was asymptomatisch en rapporteerde geen voorgeschiedenis van dentaal trauma. Wel gaf zij aan gedurende de afgelopen jaren aanzienlijke stress te hebben ervaren.
Op basis van de ontvangen röntgenopname (afbeelding 2a) werd de diagnose cementscheur gesteld. Mesiaal van de 11 was een losliggend wortelfragment zichtbaar. Klinisch werden pockets van 9 mm uitsluitend mid-buccaal en mesio-buccaal aangetrof-fen, beide met bloeding bij sonderen. De occlusie en articulatie werden gecontroleerd en, met name ter hoogte van element 11, waar nodig aangepast. Er werd gekozen voor een parodontale regeneratieve chirurgie met papilsparende incisies.
Na elevatie van de flap werd een aanzienlijke hoeveelheid granulatieweefsel zichtbaar (afbeelding 3). Na verwijdering hiervan bleek de omvang van het alveolaire botverlies aanzienlijk en werd een uitgebreide aantasting van het wortelcement zichtbaar (afbeelding 4). Vervolgens werd een grondige reiniging uitgevoerd en het worteloppervlak zorgvuldig gladgemaakt om optimale omstandigheden te creëren voor regeneratie (afbeelding 5).
Het worteloppervlak werd eerst behandeld met ED-TA-gel om de smeerlaag te verwijderen. Vervolgens werd een glazuurmatrixderivaat (Emdogain) aangebracht ter stimulatie van de regeneratie (afbeelding 6). Gezien de omvang van het intraossale defect werd daarnaast een xenogeen botsubstituut gecombineerd met natuurlijk collageen toegepast om het bloedstolsel te stabiliseren. Hierover werd opnieuw een laag glazuurmatrixderivaat aangebracht (afbeelding 7). Een cruciale stap in de procedure was de primaire wondsluiting met fijne hechtingen (7-0 PGA) (afbeelding 8). Hiermee werden de biomaterialen beschermd tegen bacteriële contaminatie en werd tegelijkertijd de vascularisatie van de dunne interdentale papillen optimaal behouden.
Drie maanden postoperatief (afbeelding 9) werd een ongecompliceerde wondgenezing vastgesteld. De interdentale papillen bleven volledig behouden en radiografisch werd duidelijke botregeneratie waargenomen (afbeelding 2b).
De patiënt werd opgenomen in parodontale nazorg en een herevaluatie werd gepland na één jaar. Gezien het hoge stressniveau van de patiënt werd een onderzoek van mogelijke parafuncties geadviseerd, met als mogelijke vervolgstap de vervaardiging van een knarsplaat.

Casus 2. Een cementscheur maal twee
Een 66-jarige vrouwelijke patiënt werd verwezen voor een parodontale consultatie vanwege meerdere persisterende pockets van 7 tot 9 mm met bloeding na niet-chirurgische parodontale therapie uitgevoerd door de verwijzende mondhygiënist. Opmerkelijk was dat twee van de drie resterende diepe pockets geassocieerd bleken met cementscheuren (afbeeldingen 10a en 10b). Hoewel de diagnose vergelijkbaar was, verschilden de prognose en behandelingsstrategie aanzienlijk. Element 45 vertoonde pockets van 9 mm gecombineerd met mobiliteit graad II. Element 35 presenteerde pockets van 7 mm met bloeding bij sonderen, maar zonder pathologische mobiliteit. Na bespreking van de behandelopties werd besloten om element 45 te extraheren en element 35 regeneratief chirurgisch te behandelen. Voorafgaand aan de chirurgie werd de occlusie gecontroleerd. Premature contacten tijdens occlusie en articulatie werden gecorrigeerd. De chirurgische benadering van element 35 (afbeelding 11) was vergelijkbaar met die van casus 1. Er werden papilsparende incisies gemaakt (afbeelding 12) om optimale omstandigheden te creëren voor de regeneratieve biomaterialen.
Na flapreflectie werden het granulatieweefsel en het losliggende cementfragment verwijderd. Vervolgens werd het worteloppervlak gereinigd en gladgemaakt (afbeelding 13). Daarna werd EDTA-gel aangebracht, gevolgd door glazuurmatrixderivaat (afbeelding 14). Gezien het aanwezige tweewandige botdefect werd aanvullend een xenogeen botcollageen substituut gebruikt om de stabiliteit van het bloedstolsel te verbeteren (afbeelding 15). De flap werd vervolgens primair gesloten met 6-0 polyamide hechtingen (afbeelding 16).
Drie maanden postoperatief werd zowel klinisch (af-beelding 17) als radiografisch (afbeelding 18b) een gunstige genezing waargenomen. Vergeleken met de uitgangssituatie (afbeelding 18a) was het defect stabiel en gevuld met graftmateriaal.
De patiënt werd opgenomen in een programma voor parodontale nazorg en geadviseerd de verloren functie in het vierde kwadrant te herstellen middels een frameprothese of implantaatgedragen kronen. De restauratieve status van de 35 is eveneens met de patiënt besproken. Bij een stabiele toestand van de 35 tijdens de jaarlijkse evaluatie kan het vervaardigen van een nieuwe kroon worden overwogen.

Conclusie
De oorzaak van een cementscheur blijft in de meeste gevallen een raadsel. In de hier beschreven casussen lijken parafunctie en occlusaal trauma de meest waarschijnlijke verklaringen, hoewel hiervoor geen sluitend bewijs kon worden geleverd.
Deze casussen illustreren hoe belangrijk het is om cementscheuren in de differentiaaldiagnose op te nemen bij geïsoleerde diepe pockets, persisterende ontstekingen na endodontische behandeling en gelokaliseerde botdefecten. Vroege herkenning en een correcte behandeling kunnen het behoud van het betrokken element mogelijk maken en verdere weefseldestructie voorkomen.

Gerry Karlis, parodontoloog (NVvP) en maat bij Parodontologie Praktijk Zwolle.
Op 2 en 3 oktober 2026 organiseert Gerry samen met Nektarios Tsoromokos (parodontoloog NVvP) in Breukelen een tweedaagse cursus over parodontale plastische chirurgie rondom tanden en implantaten. De cursus combineert uitgebreide theoretische colleges met praktische hands-on training. Voor meer informatie kun je terecht op www.periomasters.com